कळप’ चळवळी, स्वार्थ आणि स्वतःची ओळख शोधणाऱ्या तरुणांची अस्वस्थ कहाणी

काही कादंबऱ्या एखाद्या व्यक्तीची गोष्ट सांगतात. काही एका काळाची नोंद करतात. पण काही पुस्तकं अशी असतात, जी एका संपूर्ण पिढीच्या मनात निर्माण झालेला गोंधळ, राग, भ्रमनिरास आणि स्वतःची ओळख शोधण्याची धडपड शब्दांत पकडतात.

राजन गवस यांची ‘कळप’ ही अशीच एक कादंबरी आहे.

ऐंशीच्या दशकात ऐन विशीत असलेल्या तरुणांच्या भावविश्वातून ही कादंबरी राजकारण, समाजकारण, चळवळी, संघटना, जातीय उतरंड, साहित्य आणि साहित्यिकांचे जग यांच्याकडे पाहते. या सगळ्या व्यवस्थेत बदल घडवण्याची इच्छा घेऊन उभा राहिलेला तरुण हळूहळू जेव्हा त्या व्यवस्थेतील फोलपणा पाहतो, तेव्हा त्याच्या मनात निर्माण होणारी निराशा ही ‘कळप’ची मध्यवर्ती जाणीव आहे.

स्वतःचं अस्तित्व शोधणारा तरुण

‘कळप’च्या केंद्रस्थानी रघू चिलमीसारखा तरुण कार्यकर्ता आहे.

कृषिजन संस्कृतीची पार्श्वभूमी असलेला हा तरुण आपल्या आजूबाजूच्या समाजाकडे फक्त पाहत बसत नाही. तो प्रश्न विचारतो. चळवळींमध्ये सहभागी होतो. सामाजिक बांधिलकी जपण्याचा प्रयत्न करतो. स्वतःच्या आयुष्याला आणि समाजाला अर्थ मिळावा अशी त्याची अपेक्षा असते.

पण त्याच्या समोर उलगडत जाणारं वास्तव वेगळंच असतं.

समाज बदलण्याच्या घोषणा करणारे लोक, शोषणमुक्तीचा दावा करणाऱ्या संघटना आणि आदर्शांची भाषा करणारे नेते प्रत्यक्ष व्यवहारात किती वेगळे असू शकतात, हे त्याला दिसू लागतं.

आणि तिथून सुरू होतो भ्रमनिरास.

समाज बदलण्याची भाषा… आणि स्वतःची सोय

या कादंबरीचा सर्वात महत्त्वाचा पैलू म्हणजे ती चळवळींचं रोमँटिक चित्र रंगवत नाही.

समाजाच्या उन्नतीसाठी काम करत असल्याचा मुखवटा घालून स्वतःच्या जगण्याची सोय करणारे लोक, राजकीय स्वार्थासाठी तरुणांचा वापर करणाऱ्या संस्था आणि बदलाच्या नावाखाली स्वतःचं स्थान मजबूत करणारे नेते यांच्याकडे ‘कळप’ प्रश्नार्थक नजरेने पाहते.

यामुळे ही कथा केवळ एका तरुणाची निराशा राहत नाही.

ती एका संपूर्ण पिढीच्या प्रश्नात बदलते.

ज्या तरुणांनी समाजासाठी काहीतरी करण्याचं स्वप्न पाहिलं, त्यांनाच जेव्हा त्या व्यवस्थेतील स्वार्थ दिसू लागतो, तेव्हा त्यांच्या मनात उरणारा प्रश्न अधिक कठीण असतो —

आपण ज्यासाठी लढत होतो, ते खरंच तेच होतं का?

साहित्यिक जगावरही प्रश्न

‘कळप’चा कटाक्ष फक्त राजकारण आणि सामाजिक संघटनांपुरता मर्यादित राहत नाही.

कादंबरी साहित्यिक जगातील प्रस्थापित वृत्ती, स्वतःच्या विचारांची आत्मस्तुती आणि साहित्याच्या नावाखाली निर्माण होणाऱ्या प्रतिष्ठेच्या संरचनांकडेही पाहते.

समाज, साहित्य आणि चळवळी यांच्यातील दरी ही या कादंबरीतून प्रकर्षाने जाणवते.

ज्यांनी विचार मांडायचे, प्रश्न विचारायचे आणि समाजाला दिशा द्यायची, त्यांच्याच वर्तनात विसंगती दिसू लागली तर सामान्य तरुणाचा विश्वास कुठे राहतो?

‘कळप’ या प्रश्नाचं सोपं उत्तर देत नाही.

ती तो प्रश्न वाचकासमोर ठेवते.

एका पिढीच्या मनातलं ‘भगदाड’

कादंबरीच्या ब्लर्बमधील एक ओळ विशेष लक्षात राहते —

“पण माझ्या मेंदूला कायमचं भगदाड पडलं. पण ते फक्त माझ्याबाबत का माझ्या पिढीबाबत हे सांगणं मात्र कठीणच.”

ही ओळ ‘कळप’च्या भावविश्वाचा केंद्रबिंदू म्हणता येईल.

ही फक्त वैयक्तिक वेदना नाही.

ही स्वतःच्या मूल्यांवर विश्वास ठेवणाऱ्या, बदलाची अपेक्षा करणाऱ्या आणि नंतर त्या अपेक्षांचं विघटन पाहणाऱ्या तरुणाची अवस्था आहे.

यामुळे ‘कळप’ ही केवळ सामाजिक कादंबरी राहत नाही. ती मानसिक आणि पिढीगत संघर्षाचीही कादंबरी बनते.

ऐंशीच्या दशकाची कथा आजही का जवळची वाटते?

‘कळप’ची अर्पणपत्रिका आहे —

“साठीत जन्मलेल्या आणि ऐंशीत चेहरा हरवलेल्या प्रत्येकास.”

ही ओळ जरी एका विशिष्ट पिढीकडे निर्देश करत असली, तरी कादंबरीतील प्रश्न एका दशकापुरते मर्यादित राहत नाहीत.

स्वतःची ओळख शोधणारी तरुणाई, मोठ्या कल्पनांवर विश्वास ठेवणं, एखाद्या संघटनेशी किंवा विचाराशी जोडून घेणं, आणि नंतर त्या व्यवस्थेतील स्वार्थ पाहून निराश होणं — हा अनुभव आजच्या तरुणालाही अपरिचित नाही.

याच कारणामुळे ‘कळप’ आजच्या वाचकालाही संवादासाठी आमंत्रित करते.

काळ बदलला.

चेहरे बदलले.

पण स्वतःचं स्थान, स्वतःचा विचार आणि स्वतःची ओळख शोधण्याचा संघर्ष आजही कायम आहे.

राजन गवस यांची थेट लेखनशैली

राजन गवस यांच्या लेखनात सामाजिक वास्तवाकडे थेट पाहण्याची ताकद दिसते.

उपेक्षितांचे जीवन, सामाजिक विसंगती, रूढी, जातीयता आणि समाजातील अंतर्विरोध हे त्यांच्या लेखनातील महत्त्वाचे विषय राहिले आहेत.

‘कळप’मध्येही हा थेटपणा जाणवतो.

कादंबरीची भाषा उपरोधिक, नर्मविनोदी आणि मौखिक कथनपरंपरेचा बाज असलेली आहे. त्यामुळे गंभीर सामाजिक विषय असूनही ती केवळ विचारप्रधान लेखनात अडकून राहत नाही; त्यामागे जगणारी माणसं आणि त्यांच्या भावनाही जाणवत राहतात.

कोणासाठी आहे ‘कळप’?

‘कळप’ ही विशेषतः अशा वाचकांसाठी महत्त्वाची ठरू शकते ज्यांना समकालीन मराठी साहित्य, सामाजिक चळवळी, राजकारण, पिढीगत संघर्ष आणि तरुणांच्या मानसिकतेविषयी वाचायला आवडतं.

विशेषतः स्वतःच्या आयुष्याबद्दल, समाजाबद्दल किंवा आजूबाजूच्या व्यवस्थेबद्दल प्रश्न विचारणाऱ्या वाचकाला ही कादंबरी जवळची वाटू शकते.

कारण ‘कळप’ उत्तरं देण्यापेक्षा प्रश्न अस्वस्थपणे समोर ठेवते.

शेवटी

‘कळप’ ही केवळ ऐंशीच्या दशकातील तरुणांची कथा नाही.

ती बदलाचं स्वप्न पाहणाऱ्या, त्या स्वप्नासाठी झगडणाऱ्या आणि अखेरीस व्यवस्थेतील स्वार्थ पाहून स्वतःलाच नव्याने शोधायला भाग पडलेल्या तरुणांची कथा आहे.

चळवळ, राजकारण आणि स्वार्थाच्या गर्दीत स्वतःची ओळख शोधणाऱ्या तरुणांची ही अस्वस्थ गोष्ट आजही तितकीच विचार करायला लावते.

जर तुम्हाला सामाजिक वास्तवाकडे थेट नजरेने पाहणाऱ्या, तरुणाईच्या भ्रमनिरासाला शब्द देणाऱ्या आणि विचार करायला भाग पाडणाऱ्या मराठी कादंबऱ्या वाचायला आवडत असतील, तर ‘कळप’ तुमच्या वाचनयादीत असायला हवी.